اين است كه حضرت احديت در آيهء شريفه فرمود : « أَصْحابِ الْجَحِيمِ » * « 1 » يعنى اينها خود را متناسب با جهنم نموده‌اند . و بالجمله : خداوند متعال ، انسان را با قوه‌اى كه قابل براى هر فعليتى است خلق فرموده است . منتها اسباب فعليت انسان كامل را كه تعلم اسماء اللّه است به اختيار وى فراهم آورده است ولى ما اسماء شيطنت را تعلم نموده و از آن فعليت عقب مانده‌ايم . و بالجمله : به مقتضاى حكمت و عنايت خداوند ، در خلق طبايع اشياء حكمت و مصلحتى است كه طبايع براى استيفاى آن جعل شده است و چون قسر دائمى و يا اكثرى منافى با حكمت است ، بنا بر اين خلاف حكمت ، مخالف علت غائيهء هر موجودى است . پس حذراً از لزوم خلاف حكمت كه در حكيم محال است ، قسر دائمى و اكثرى محال است . عنايت داراى دو معنى است : يكى علم فعلى به نظام احسن و ديگرى احكام و اتقان در فعل به طورى كه مصالح چندى بر او مترتب است ، پس عنايت به اين معنى از شعب قدرت و از جلوات اوست ؛ چون اتقان عمل ، قدرت لازم داشته به طورى كه مصالح از آن استنتاج گردد . كما اينكه عنايت به معناى اول از اعلى مراتب علم است و چون حكمت بر معناى ثانى كه اتقان در عمل است ، اطلاق مىشود ، بنا بر اين عنايت در اينجا به معناى اول است . و الحاصل : علت غايى بماهيتها علت فاعلى است ، يعنى تصوراً و ماهيةً علت است كه انسان به واسطهء پىبردن به او متحرك به فعل مىشود و لو اينكه بوجودها و حقيقتها و انّيتها معلول بوده و مؤخر از فعل است و بعد از آن موجود مىشود .

--> ( 1 ) - بقره ( 2 ) : 119 و مائده ( 5 ) : 10 و 86 .